Lịch sử gạch tuynel và các quy định môi trường: vì sao lò tuynel thay thế lò gạch thủ công

Từ lò đất đến lò tuynel

Gạch đất sét nung là một trong những vật liệu xây dựng lâu đời nhất của loài người. Hàng nghìn năm, gạch được nung trong lò đất hoặc lò xây bằng chính gạch mộc: xếp gạch thành khối, đốt củi, than hoặc trấu, nung một mẻ trong nhiều ngày rồi để nguội và dỡ ra. Cách nung theo mẻ này tốn nhiều nhiên liệu, khói bụi thoát thẳng ra môi trường, và gạch chín không đều: viên gần lửa thì quá lửa, viên xa lửa thì non.

Ở châu Âu thế kỷ 19, nhu cầu xây dựng tăng mạnh đã thúc đẩy các loại lò nung liên tục. Nổi tiếng là lò vòng Hoffmann (cấp bằng sáng chế tại Đức năm 1858), trong đó lửa di chuyển vòng quanh các buồng gạch đứng yên. Sau đó là lò tuynel (lò đường hầm): lửa đứng yên ở vùng nung, còn gạch được xếp trên xe goòng và chạy chầm chậm qua lò. Lò tuynel dần trở thành công nghệ phổ biến của ngành gạch ngói công nghiệp trong thế kỷ 20.

Lò tuynel khác gì về mặt môi trường?

Lò tuynel gồm 3 vùng nối tiếp: vùng sấy, vùng nung và vùng làm nguội (xem chi tiết trong bài Gạch tuynel là gì). Cấu tạo này mang lại các lợi ích về môi trường:

• Tận dụng nhiệt: khí nóng từ vùng làm nguội và vùng nung được dẫn ngược lại để sấy gạch mộc, nên mỗi viên gạch cần ít nhiên liệu hơn so với lò nung theo mẻ.
• Đốt có kiểm soát: lò chạy liên tục, nhiệt độ từng vùng được giữ ổn định, quá trình cháy triệt để hơn và ít khói đen hơn.
• Khói thải đi qua một đường duy nhất: nhờ vậy có thể lắp hệ thống xử lý khí thải và quan trắc, điều mà lò đất hở gần như không làm được.
• Ít hao hụt: gạch chín đều, ít phải loại bỏ, nghĩa là ít đất sét và nhiên liệu bị lãng phí.

Cần nói thật: lò tuynel vẫn dùng đất sét và vẫn phát thải khí CO₂ từ nhiên liệu. Lò tuynel không phải công nghệ "không phát thải", mà là cách sản xuất gạch nung sạch và hiệu quả hơn hẳn lò thủ công.

Các mốc chính sách tại Việt Nam

Ở Việt Nam, gạch từng được sản xuất phần lớn bằng lò thủ công ở các làng nghề. Doanh nghiệp vật liệu xây dựng trong nước đã nghiên cứu và đưa lò tuynel vào sản xuất từ khoảng những năm 1970 – 1980. Từ năm 2010, Nhà nước ban hành nhiều chính sách để chuyển cả ngành sang công nghệ sạch hơn:

Bảng trên tóm tắt các điểm chính liên quan đến gạch đất sét nung. Mỗi văn bản còn nhiều nội dung khác; khi cần áp dụng cho dự án cụ thể, hãy đọc văn bản gốc hoặc hỏi cơ quan quản lý xây dựng tại địa phương.

Một nhà máy gạch tuynel phải đáp ứng những gì?

Dùng lò tuynel mới chỉ là điều kiện đầu tiên. Theo quy định hiện hành, một nhà máy gạch còn phải lo các việc sau:

• Thủ tục môi trường: có giấy phép môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và thực hiện quan trắc định kỳ.
• Xử lý khí thải: khí thải lò nung phải đạt quy chuẩn khí thải công nghiệp về bụi và các khí như SO₂, NOx, CO.
• Nguồn đất sét hợp pháp: khai thác đúng quy định và hạn chế lấy đất ruộng canh tác.
• Chất lượng sản phẩm: gạch phải đạt quy chuẩn QCVN 16:2023/BXD và được chứng nhận hợp quy trước khi bán ra thị trường.

Gạch tuynel và gạch không nung: cùng tồn tại

Chính sách hiện nay khuyến khích vật liệu xây không nung, đặc biệt với công trình dùng vốn đầu tư công. Nhưng gạch đất sét nung sản xuất bằng lò tuynel vẫn là vật liệu hợp pháp và được dùng rộng rãi trong nhà ở dân dụng, chung cư thương mại và nhà xưởng, vì thợ quen thi công, tường bám vữa tốt và ít nứt. Mỗi loại có chỗ đứng riêng. Xem so sánh chi tiết trong bài Gạch tuynel là gì? So sánh với gạch lò thủ công và gạch không nung.

Với chủ nhà và nhà thầu, lời khuyên thực tế là: chọn gạch từ nhà máy dùng công nghệ lò tuynel, có giấy chứng nhận hợp quy và địa chỉ rõ ràng, để vừa yên tâm về chất lượng vừa không ủng hộ những lò gạch gây ô nhiễm.

Rạng Đông và lò tuynel

Nhà Máy Gạch Tuynel Rạng Đông tại xã An Phước, Đồng Nai hoạt động từ năm 2006, sản xuất gạch bằng dây chuyền lò tuynel với robot xếp gạch tự động. Gạch đạt chuẩn QCVN 16:2023/BXD, nhà máy áp dụng hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001:2015. Xem các công đoạn sản xuất trong bài Quy trình sản xuất gạch tuynel, hoặc xem giấy tờ trong mục Hồ sơ năng lực.